Vakbonden in het hart van de democratie

Zijn de vakbonden nog representatief? In mei 2016 beantwoorden 1,5 miljoen werknemers, die kiezen uit 130.000 kandidaten in 7.000 bedrijven, die vraag tijdens de sociale verkiezingen. 

De procedure van de sociale verkiezingen is in december gestart en duurt in totaal zes maanden. Ze begint symbolisch, met de toekenning van de syndicale lijstnummers door loting (ACLVB kreeg het nummer 1, ABVV nummer 2 en ACV nummer 3), en eindigt in de maand mei, met de verkiezingen in de ondernemingen.

Wie wordt er gekozen? 

De werknemers kiezen uit meer dan 133.000 kandidaten hun syndicaal vertegenwoordigers of vakbondsafgevaardigden. In de praktijk betekent dat dat de werknemers hun afgevaardigden moeten kiezen in de Ondernemingsraad en in het Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk. Uit die verkozenen wordt doorgaans de zogenaamde Vakbondsafvaardiging samengesteld. 

Dat zijn allemaal organen waar werknemers hun rechten kunnen doen gelden op het vlak van veiligheid, organisatie van het werk, welzijn, enz. In de Ondernemingsraad, bijvoorbeeld, wordt het arbeidsreglement opgesteld en goedgekeurd. Met de Vakbondsafvaardiging wordt over de collectieve arbeidsovereenkomst van het bedrijf onderhandeld. 

“Officieel wordt er in organen overlegd, maar in de praktijk is het een permanent machtsspelletje met de baas”, vertelt een afgevaardigde. “Bij bijna elke bijeenkomst grijpt de werkgever zijn kans om over het een of het ander te klagen: de omzet, achterstand in de productie, ziekteverzuim, de internationale concurrentie, de arbeidskost … Gelukkig bereiden we met onze vakbondsploeg onze vergaderingen grondig voor en het machtsspelletje van de directie haalt meestal weinig uit.”

Het mandaat van vakbondsafgevaardigde omvat nog veel meer: “Eens je als afgevaardigde verkozen bent, zien de mensen je als hun spreekbuis”, vertelt een andere afgevaardigde. “Ze verwachten van je dat je iets doet, ongeacht in welk orgaan je verkozen bent. We moeten voor tal van uiteenlopende zaken tussenkomen en hulp bieden. Zowel voor problemen binnen het bedrijf zelf als zaken erbuiten, of in de strijd tegen de regeringsmaatregelen. Uit de vakbondsafgevaardigden worden ook de mensen gekozen die ons binnen de vakbondsinstanties zullen vertegenwoordigen.” 

Hoe verlopen de kiescampagnes? 

“Sociale verkiezingen zijn niet te vergelijken met klassieke verkiezingen”, legt een vakbondsafgevaardigde ons uit. “Hier beloven we geen gouden bergen en voeren we geen dure campagnes. Meestal kennen de werknemers de mensen voor wie ze kunnen kiezen heel goed. Ze staan immers samen op de werkvloer. Ze hebben hen de voorbije vier jaar aan het werk gezien en weten wat ze waard zijn. Het is een volstrekt andere situatie dan bij politici, die je enkel tijdens de kiescampagnes ziet.”  

“We proberen tijdens de campagne de werknemers ook te bevragen, om beter te weten wat hen bezighoudt, maar ook om te vragen wat ze vinden van ons werk als afvaardiging, welke punten we zouden kunnen verbeteren …” 

De vakbonden zelf stellen willen zoveel mogelijk mensen betrekken bij deze verkiezingen. ACV en ABVV hebben bijvoorbeeld websites waar hun leden een hele reeks tools vinden voor het organiseren van de verkiezingen, waar ze zich kunnen verdiepen in bepaalde thema’s, en waar ze meer leren over het belang en de werking van sociale verkiezingen. Op de werkvloer voerden de vakbonden trouwens campagne om leden aan te zetten zich kandidaat te stellen. Sociale verkiezingen zijn immers niet enkel de zaak van een kleine minderheid vakbondsleden, er staat voor alle werknemers veel op het spel. 

Er is nog werk aan de winkel

Helaas zijn de politiek en de werkgevers er zich ondanks beloftes (zie kader) steeds tegen blijven verzetten dat er ook in bedrijven met minder dan vijftig werknemers sociale verkiezingen worden georganiseerd. Sociale verkiezingen zouden dus nog democratischer kunnen worden mocht de politiek ingaan op de eis van de vakbonden om de drempel te verlagen tot twintig werknemers. Op die manier zouden honderdduizenden werknemers, die nu niet vertegenwoordigd worden, eindelijk ook een stem krijgen.

Bovendien zou een betere bescherming tegen onrechtmatig ontslag kunnen worden ingevoerd voor de vakbondsafgevaardigden. Als een werkgever vandaag een vakbondsafgevaardigde wil ontslaan en hem nooit meer in dienst wil nemen, kan dat. Hij moet daar enkel een financiële vergoeding voor betalen. Zelfs als het ontslag onrechtmatig is. 

De sociale verkiezingen in cijfers 

Verkiezingen in bijna 7.000 bedrijven 
Meer dan 130.000 kandidaten 
62.000 vakbondsafgevaardigde mandaten 
1,5 miljoen ingeschreven werknemers 
Opkomstpercentage van 70% 

Een stukje geschiedenis 

De sociale verkiezingen ontstonden kort na WO II. De schrik voor het communisme en de grote betrokkenheid van de werkende bevolking bij het verzet dwongen de werkgevers ertoe een reeks toegevingen aan de werknemers te doen. 

Dat leidde in 1944 tot wat men het Sociaal Pact noemt. Daarin stond onder meer: “In iedere onderneming met ten minste 20 loonarbeiders, zal een afvaardiging van het personeel opgericht worden.” En verder: “De werkgevers eerbiedigen de waardigheid der arbeiders en stellen er een eer in hen met rechtvaardigheid te behandelen. Ze verplichten zich ertoe hun vrijheid van vereniging en de uitbreiding van hun organisaties, direct noch indirect, te hinderen.” 

Dat was een enorme stap vooruit, want tot die tijd hadden de werkgevers er alles aan gedaan om te verhinderen dat er binnen de ondernemingen ook maar enige vorm van arbeidersorganisatie zou ontstaan. Na de ondertekening van het pact duurde het evenwel nog vier jaar voor de eerste wet voor de organisatie van sociale verkiezingen binnen bedrijven goedgekeurd werd. De eerste verkiezingen hadden plaats in 1950, enkel in bedrijven met meer dan 200 werknemers. Dat getal werd bijgesteld tot 100 en 50 voor de verkiezingen in de Ondernemingsraad en in het Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk. 

Bij de eerste sociale verkiezingen mochten iets meer dan 500.000 werknemers gaan stemmen. Vandaag hebben de verkiezingen betrekking op ruim 1,5 miljoen mensen. 

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van januari 2016. Abonnement.