Klimaatakkoord Parijs volhardt in valse oplossingen

De toenemende druk van ontwikkelingslanden, milieubewegingen en vakbonden heeft uiteindelijk een klimaatakkoord opgeleverd. Maar of het akkoord van Parijs volstaat om de planeet te redden? Neen, dat niet. De krachtmeting gaat voort.

De som van de engagementen die de wereldleiders op 12 december in Parijs maakten, leidt naar een opwarming van de aarde van 2,7°C. Sluitende afspraken om zelfs die engagementen waar te maken zijn er niet. Het Parijse akkoord erkent dat er dringend gehandeld moet worden tegen de verdere opwarming van het klimaat, maar het stelt de nodige acties uit naar volgende generaties.

Een wereldwijde worsteling

Het akkoord is een compromis van de strijd die op de conferentie is geleverd. Aan de ene kant stonden de ontwikkelingslanden, ondersteund door milieubewegingen en vakbonden. Aan de andere kant waren er de rijke westerse landen, ondersteund door lobbygroepen van multinationals en van de grote spelers in de sector van de fossiele brandstoffen.

Dat in de tekst correcte beschouwingen opgenomen werden, is een morele overwinning. Dat die beschouwingen niet hard gemaakt worden met bindende engagementen, maakt duidelijk dat de westerse landen blijven inzetten op fossiele brandstoffen en op marktmechanismen, zoals de koolstofmarkt.

Elk politiek akkoord van dergelijke omvang is de weerspiegeling van de werkelijke krachtsverhoudingen op het terrein. Daarom was het ook zo erg dat – in naam van een grondig misbruikt veiligheidsargument – betogingen en sociale acties verboden werden tijdens de klimaattop. De strijd van ontwikkelingslanden, milieubewegingen en vakbonden leverde in de eindtekst wel passages op die straks van nut kunnen zijn in de strijd voor ecologisch juiste en sociaal rechtvaardige oplossingen.

1,5° Celsius, droogte en vluchtelingen

De opeenvolgende periodes van droogte in het Nabije Oosten, Afrika, Syrië en Irak hebben miljoenen boeren geruïneerd en naar de steden verjaagd. Wat ooit landbouwgebieden waren, zijn nu woestijnen. De samenleving werd er ontregeld door hervormingen van het IMF en de Wereldbank. Bovendien hadden veel van die landen ook te lijden onder militaire inmenging. De mensen slaan er dan ook massaal op de vlucht.

Vandaag is de gemiddelde temperatuur op aarde gestegen tot 1°C boven het pre-industriële tijdperk. De gevolgen van die 1°C zijn al erg genoeg. De beperking tot 2°C die sinds 2009 gepromoot wordt door de VS, is een politieke keuze die het mogelijk maakt de noodzakelijke drastische ingrepen in de economie door te schuiven naar de volgende generaties.

De wetenschappers van het VN-klimaatpanel IPCC hebben aangetoond dat het nog mogelijk is de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5°C, maar dan moeten wel enorme inspanningen geleverd worden. En zelfs die 1,5°C opwarming zal leiden tot een verdere destabilisering van ons klimaat, vernietiging van ecosystemen, ontwrichte samenlevingen en nieuwe vluchtelingenstromen.

De klimaatbeweging zet in op een maximale stijging van 1,5°C. En dat cijfer komt ook voor in de eindtekst: de doelstelling is “de verdere opwarming te beperken tot ruim onder de 2°C, met streefdoel 1,5°C”.   

Onvoldoende, maar een begin…

In het akkoord van Parijs is nergens nog sprake van fossiele brandstof. Elke verwijzing naar het wereldwijde koolstofbudget (de hoeveelheid CO₂ die de mens nog mag uitstoten), dat razendsnel opgebruikt wordt, was al verdwenen in de ontwerpteksten. Een kleine verwijzing is onder druk terug toegevoegd in de inleidende beschouwingen.

In de tekst geeft men aan “verontrust” te zijn omdat met de huidige beloftes de totale hoeveelheid CO₂ in de atmosfeer tegen 2030 55 gigaton zal bedragen. De tekst vraagt dit terug te brengen tot 40 gigaton. Merk op dat we in het referentiejaar 1990 op 23 gigaton zaten. We gaan dus naar meer dan een verdubbeling, terwijl volgens de grafieken van het IPCC de uitstoot steil naar beneden moet: tot op nul in 2045 om onder een opwarming van 2°C te blijven.¹ Om nog niet te spreken van de 1,5°C.

De streefcijfers die het IPCC in zijn rapporten noemde zijn in de tekst niet te vinden. Evenmin de verwijzing naar het referentiejaar 1990. Jean-Pascal van Ypersele, de voormalige ondervoorzitter van het IPCC, zei op de radio dat het akkoord onvoldoende was, maar een begin.

In de teksten wordt aangegeven dat de emissie wereldwijd zo snel mogelijk moet gaan dalen. Liefst nog voor 2020. Elk uitstel zal het moeilijker maken en brengt meer kosten mee voor aanpassing aan de veranderende omstandigheden.₂ Volgens het IPCC moest 2015 het piekjaar worden. Vermits dit niet gelukt is, zullen we in de toekomst voor “negatieve” emissies moeten zorgen. We gaan CO₂ en andere broeikasgassen terug uit de lucht moeten halen. Technisch een hele klus en niets zegt dat het gaat gebeuren.

Het herinvoeren van de juiste streefcijfers wordt een belangrijk strijdpunt voor de klimaatbeweging en de vakbonden.

Gemeenschappelijke, maar gedifferentieerde verantwoordelijkheid

In de media werden landen als India en China vaak als een sta-in-de-weg aangeduid, terwijl de Verenigde Staten als welwillend werden voorgesteld. Dat klopt eigenlijk niet. Geen enkel rijk land deed voorstellen om zijn uitstoot te matigen in verhouding met zijn aandeel in de totale uitstoot, met zijn opgebouwde historische uitstoot en vooral met zijn eigen kapitaalkracht om iets te verwezenlijken. De meeste ontwikkelingslanden gingen met hun matigingsvoorstellen dan weer veel verder dan hun rechtmatige aandeel per hoofd van de bevolking.³

China en India stonden, samen met de overgrote meerderheid van de ontwikkelingslanden, achter het behoud van het fundamentele principe dat door de VN werd vastgelegd: “Het klimaat is een zaak voor iedereen, maar de verantwoordelijkheid is verschillend.” De rijke landen hebben een historische schuld in te lossen voor de opgestapelde vervuiling in de gemeenschappelijke atmosfeer. Daar proberen de VS en andere rijke landen onderuit te komen.

De Amerikaanse president Obama twitterde dat het akkoord van Parijs “een overwinning van het Amerikaanse leiderschap” was. Zaterdagavond werd de plenaire vergadering opgeschort omdat John Kerry, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken en de VS-onderhandelaar op de klimaattop, bezwaar maakte tegen het gebruik van het woordje “shall” in de vermelding dat de “ontwikkelde landen de leiding zullen nemen in de matiging van de uitstoot”. De “shall” (zullen) werd vervangen door “should” (zouden moeten).⁴ Inderdaad een overwinning voor het “Amerikaanse leiderschap” …

De “gemeenschappelijke, maar gedifferentieerde verantwoordelijkheid” zou moeten leiden tot hogere matigingsdoelstellingen voor de rijke landen, overdracht van technologische kennis en financiële ondersteuning van de armere landen door de rijkere. In een begeleidende tekst belooft men 100 miljard dollar, maar … op vrijwillige basis. Dat bedrag is ook ruimschoots onvoldoende.

Vergelijk dat eens met de 5.300 miljard dollar subsidie die de nationale regeringen in 2015 volgens schattingen van het IMF aan de fossiele-energiesector toekenden (inclusief de kosten als gevolg van luchtvervuiling).⁵

Voor de technische hulp en overdracht werden aanbevelingen gedaan. Maar nergens is er sprake van doorbreken van het patentrecht en het intellectueel eigendomsprincipe, wat nodig is voor een ruimere verspreiding van betere technologie.

Een ambitieus, bindend en eerlijk akkoord?

De voorbije tien jaar heeft de klimaatbeweging er steeds op gehamerd dat er een “wereldwijd, ambitieus, bindend en eerlijk klimaatakkoord” moest komen.

Bindend? Dit akkoord is helemaal niet bindend over de bijdragen van elk land. Het werd een optelling van de beloftes van elk land. De landen moeten wel rapporteren over hun inspanningen. Die rapportering zal ook gestroomlijnd worden zodat er onderling correct kan worden vergeleken. Dat is een kleine, maar belangrijke vooruitgang. Om de vijf jaar zullen de beloftes geëvalueerd worden.

Er werden geen maatregelen of sancties voorzien voor landen die zich niet aan hun beloftes houden. Nochtans is dat wel gebruikelijk bij de internationale handelsovereenkomsten. Wel kan natuurlijk elke inwoner zijn overheid aanklagen als deze de bepalingen van het akkoord niet nakomen. Zoals de “Klimaatzaak” dit nu al doet in België.

Eerlijk? Artikel 6, punt 3: “Het gebruik van internationaal overgedragen matigingsresultaten om nationaal vastgestelde doelstellingen te verwezenlijken zal vrijwillig zijn en toegelaten bij dit akkoord.” Laat die moeilijke zin goed tot je doordringen en dan begrijp je waarom onze klimaatministers Marie-Christine Marghem (federaal), Joke Schauvliege (Vlaams), Paul Furlan (Waals) en Céline Fremault (Brussels) zo tevreden zijn. Het betekent immers dat men uitstootrechten in buitenland kan blijven aankopen. Dat is immers vaak goedkoper dan maatregelen te nemen in het eigen land. Dit wordt het grote strijdpunt voor de klimaatbeweging en de vakbonden: de matigingsmaatregelen moeten in eigen land gebeuren. Anders blijven we noodzakelijke structurele veranderingen voor ons uitschuiven.

Juiste en valse oplossingen

Tegenwoordig bestaat er een soort groengewassen kapitalisme en daarvan vind je heel wat valse oplossingen in de tekst. We hebben het dan over ‘netto koolstofneutraal’ zijn, of ‘koolstofafvang en -opslag’, de promotie van kernenergie, de marktbenadering.

“Netto koolstofneutraal” wil zeggen dat je nu meer mag uitstoten als je in de toekomst minder zal uitstoten. Maar zo werkt het natuurlijk niet. De huidige emissies zetten allerlei klimatologische processen in werking die moeilijk terug te draaien zijn en die het proces van opwarming versnellen.  
De term wordt ook gebruikt voor compensatie met bosaanplanting. De landbouwoppervlakte op de wereldbol is echter onvoldoende om effectief te compenseren. Bovendien verergert het de sociale ongelijkheid in de ontwikkelingslanden.

Opslag van CO₂ in de bodem geeft dan weer de illusie dat we gewoon verder kunnen doen. Het stelt structurele ingrepen uit en zadelt toekomstige generaties op met enorme problemen van een vervuilde ondergrond en water.

Koolstofafvang is technisch goed mogelijk en zou een vorm van negatieve emissie kunnen zijn. Die techniek vergt echter een enorme hoeveelheid energie en is enkel verantwoord als die afgevangen koolstof benut wordt als grondstof voor de petrochemie in plaats van olie, en niet in de bodem wordt gestoken.

Het Parijse akkoord nodigt het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) uit om deel te nemen aan de conferenties. Dat kondigt een offensief aan van de nucleaire sector: zo zien we nu al dat het Belgisch Nucleair Forum zich voordoet als kennisdrager. Kernenergie wordt voorgesteld als een oplossing voor het klimaatprobleem. Men zwijgt dan in alle talen over de veiligheidsproblemen bij kernenergie, terwijl die net het doorslaggevende argument vormen om kernenergie af te wijzen. De veel meer klimaatvriendelijke alternatieven wind- en zonne-energie zijn stukken goedkoper, en sneller geplaatst.

Een volksbeweging voor een andere aanpak

Het IPCC stelde in zijn laatste rapport van 2014 dat het nog niet te laat is, mits er een gecoördineerde actie op grote schaal komt. Dat kan enkel door grootse initiatieven van en door de overheid met democratische inspraak, opdat er een brede ondersteuning zou zijn vanuit de bevolking.
In de aanbevelingen bij de eindtekst van de COP21 wordt een koolstoftaks als mogelijkheid aangeduid. Maar zoals elke marktbenadering en regeling met verhoging van prijzen, is dat sociaal onrechtvaardig: wie geld heeft, kan rustig verder vervuilen. Er kan beter geïnvesteerd worden in het openbaar vervoer, maar ook in urbanisatie en energievoorziening zodat de betere alternatieven beschikbaar worden voor de hele bevolking.

De klimaatstrijd is een sociale strijd, een strijd voor een andere maatschappijvorm. Als het huidig kapitalistische systeem niet ecologisch correct kan zijn en niet sociaal rechtvaardig, dan verliest het zijn bestaansrecht.

1 http://climateparis.org/COP21 • 2 idem • 3 “Fair shares: a civil society equity review of INDCS. Summary”, www.civilsocietyreview.org, oktober 2015 • 4 “Belgische delegatieleider ontleedt ‘historisch’ klimaatakkoord”, Metro, 14 december 2015 • 5 “How large are global energy subsidies?”, IMF Working Paper, mei 2015

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van januari 2016. Abonnement.