Kernenergie | Een stralende erfenis voor minstens tienduizend generaties

“Kernenergie is een ‘non-alternatief’ dat moet afgebouwd worden”, zegt Marc Alexander, woordvoerder van de 11 maartbeweging. Om de opwarming van de aarde onder de 2°C te houden, is kernenergie geen optie.  

Vooreerst, hoeveel kan het klimaat volgens u nog opwarmen voor het helemaal misloopt? 

Marc Alexander. Op de VN-klimaattop in Parijs is eind vorig jaar overeengekomen om de opwarming “well below 2°C” – flink onder de 2°C – te houden en om inspanningen te leveren om de maximale temperatuurstijging tot 1,5°C te beperken. Heel wat wetenschappers en sociale bewegingen vinden dat nog te hoog, omdat de gevolgen te groot zijn. Zij willen de uiteindelijke opwarming onder 1°C houden. Maar de uitdaging is sowieso enorm, want de opwarming zit nu al tegen de 1°C aan. 

Als het echt ‘alle hens aan dek’ is, moeten we dan toch niet kernenergie inschakelen om de koolstofenergie terug te dringen?

Marc Alexander. Dat is wat de nucleaire lobby ons wil doen geloven. Tijdens en na de klimaatonderhandelingen spaarde die tijd, geld noch moeite om kernenergie naar voren te schuiven als een deel van de oplossing. Zij stellen dat kernenergie als koolstofarme energie haar plaats heeft binnen een energiemix met hernieuwbare energiebronnen. En dus vinden ze dat kernenergie verder ontwikkeld moet worden en vragen ze zelfs subsidies voor deze ondertussen verouderde technologie. 

Bij kernenergie is er toch geen uitstoot van CO₂?

Marc Alexander. Als je alleen de uitstoot van broeikasgassen in de kerncentrale zelf in rekening brengt, dan wel, maar dat is een heel enge manier om de zaak te bekijken. Wanneer je de hele nucleaire keten van mijnbouw tot afvalverwerking bekijkt, dan is er wel degelijk uitstoot van koolstofhoudende broeikasgassen. Zeker in de mijnbouw, maar ook voor andere energie-intensieve schakels van de keten, zoals de verrijking van uranium of het transport tussen alle schakels. 

En toch stellen Electrabel en andere kernenergieproducenten dat kernenergie een partner kan zijn van hernieuwbare energie. 

Marc Alexander. Dat is manifest onterecht. Hernieuwbare energie is per definitie een flexibele energiebron, die inderdaad nood heeft aan een partner – en zelfs meer dan één –, maar die partner voor een flexibele productievorm moet zelf ook flexibel zijn. Wij denken dan aan energiebesparing en -efficiëntie, energieopslag, hernieuwbare en flexibele productie-eenheden, verbindingen over grote afstanden en vraagsturing. 

Kernenergie is nu juist het minst van al flexibel. Je kunt de hoeveelheid kernenergie die je opwekt niet of nauwelijks regelen. En zelfs als je dat in beperkte mate wel zou kunnen, wat zou dit dan bijvoorbeeld betekenen voor een kernreactor zoals Doel 3? Met z’n 13.000 scheurtjes in de reactorwand is die bijzonder gevoelig voor temperatuurschommelingen. Als je zo’n riskante reactor toch gaat aan- en afzetten, dan stijgen de spanningen in het reactorvat, terwijl juist maatregelen genomen moeten worden om die te verlagen. 

En als het met een kerncentrale misloopt, loopt het natuurlijk ook serieus mis.

Marc Alexander. De zware ongevallen in het Britse Sellafield en het Amerikaanse Three Mile Island, en de rampen in Tsjernobyl en Fukushima spreken voor zich. Het gerenommeerde Max Planck Instituut schatte op basis van nieuwe modellen de kans op een groot ongeval meer dan tweehonderd keer hoger dan voorheen. Dat betekent dat er elke tien tot twintig jaar een noodlottig ongeval van het type Tsjernobyl of Fukushima kan gebeuren. 

Voor de kerncentrale van Doel bij Antwerpen geldt dan nog dat ze door haar ligging in dichtbevolkt gebied en te midden van de grootste petrochemische cluster van Europa, beschouwd wordt als een van de zes meest kwetsbare sites wereldwijd, en veruit de meest kwetsbare in Europa. Ook Tihange bij Luik en Borssele, net over de grens in Nederland, scoren hoog.  

Werknemers van Doel of Tihange en omwonenden zouden niet voor de keuze mogen gesteld worden tussen de pest van de klimaatopwarming en de cholera van kernenergie. Klimaatopwarming wordt in de verste verte niet opgelost met een ziekmakende en dodelijke technologie. Zowel de werknemers van Doel en Tihange als de miljoenen omwonenden hebben recht op veilig werk en propere, veilige, duurzame en betaalbare energie. En dat is kernenergie niet, wat de nucleaire greenwashers ook mogen beweren.

U noemt kernenergie ook een verouderde technologie.

Marc Alexander. Het is toch veelzeggend dat de nucleaire lobby hengelt naar gemeenschapsgeld om verder privéwinst te kunnen oogsten? Blijkbaar zijn ze nog bezig met een technologie die het niet meer redt zonder massale overheidssteun.

Maar dit is ook geen nieuwe technologie die innovatief en probleemoplossend is. Neen, dit is verouderde technologie uit de Koude Oorlog, toen de grootmachten massa’s kernmateriaal wilden produceren voor de aanmaak van tienduizenden atoombommen in een oneindige wedloop naar de meeste kernkoppen. Uit de verbruikte brandstofstaven van kerncentrales werden de basiselementen gewonnen voor de aanmaak van atoombommen. En het afval werd dan weer gebruikt in munitie en in pantserplaten. De inwoners van Basra in Irak, van Kosovo, van Afghanistan … en ook de westerse soldaten die er aan radioactieve bestraling werden blootgesteld, kunnen erover meepraten. Velen helaas zelfs niet meer.

De lobby van de kernenergie probeert de mensen er nochtans van te overtuigen dat niks zo veilig is als een kerncentrale … 

Marc Alexander. Terwijl niets de veiligheid meer bedreigt dan kernenergie. Voor het kernafval vindt men geen andere oplossing dan het probleem door te schuiven naar minstens tienduizend generaties. Toch voor plutonium, want voor uranium is dat nog veel langer. Verarmd uranium heeft een halveringstijd van meer dan vier miljard jaar (de tijd waarna van een oorspronkelijke hoeveelheid stof nog precies de helft over is, n.v.d.r.). Eigenlijk bestaat er dus gewoon geen veilige halveringstijd voor verarmd uranium. Over vier miljard jaar bestaat de aarde waarschijnlijk niet meer.

Met N-VA-minister Jambon op Binnenlandse Zaken en MR-minister Marghem op Energie zitten er op twee sleutelposten figuren die Electrabel op zijn wenken bedienen. Met hun beleid zijn zij direct verantwoordelijk voor de verdere groei van de al erg omvangrijke afvalberg hoogradioactief afval. En die berg vergroot nog door het langer openhouden van de oude reactoren Doel 1 en 2 en de heropstart van de scheurtjescentrales.

Kunnen we wel genoeg energie produceren als we zowel kernenergie als energie uit fossiele brandstoffen uitschakelen? 

Marc Alexander. Er bestaan al voldoende milieuvriendelijke technologieën in ontwikkelde vorm, zoals waterkracht en wind- en zonne-energie, of in onderzoeksfase, zoals slimme netwerken. Ook duurzame beheerstechnieken worden verder ontwikkeld, zoals vraagbeheer, energiebesparing en -efficiëntie. Zo zijn er nu al afspraken tussen bedrijven en hoogspanningsnetbeheerder Elia om, mits een vergoeding wordt betaald, gedeeltelijk of geheel afgeschakeld te worden. Zo kunnen grote schommelingen in de vraag of onevenwicht tussen aanbod en vraag voorkomen worden. 

Er is zeker meer onderzoek nodig naar een volledig geïntegreerde energieproductie- en distributie-infrastructuur. Daarvoor moet het beleid duidelijk de krijtlijnen uittekenen. Zo kunnen we volop inzetten op energievormen die veilig, hernieuwbaar en onuitputtelijk zijn. Daaronder valt uranium, dat als brandstof dient voor kerncentrales, in ieder geval niet. Wind, zon, waterkracht, getijden, temperatuurverschillen, aardwarmte behoren tot de hernieuwbare energiebronnen.

Is die omschakeling wel betaalbaar?

Marc Alexander. Wind, zon, waterkracht … zijn allemaal gratis. Dat kan niet gezegd worden van aardolie, aardgas of uranium. Maar de infrastructuur om die hernieuwbare energie te geleiden naar gewenste toepassingen is niet gratis. 

De Vlaamse instelling voor technologisch onderzoek, VITO, besluit in een studie dat België tegen 2050 volledig op hernieuwbare energie kan draaien. Buiten een aantal niet te onderschatten knelpunten – zoals de vraag hoe we energie kunnen opslaan – is er ook het hoge kostenplaatje van de investeringen. Toch relativeert die studie de kostprijs, want de voordelen op het vlak van milieu en gezondheid zijn gro10ot en moeten ook meegerekend worden. 

Als je alle kosten ten gevolge van fijn stof, opwarming en radioactiviteit nu en in de toekomst meetelt, dan zijn energie uit fossiele brandstoffen en kernenergie een pak duurder. Bovendien kunnen milieu- en gezondheidsschade niet zomaar verrekend worden voor de slachtoffers. Hoeveel euro is gezondheid waard, hoeveel het recht op leven? Recht op leven en gezondheid zijn niet verhandelbaar, het zijn basisrechten.

En hoe zit het met de werknemers van kerncentrales?

Marc Alexander. De werknemers van Doel en Tihange staan het dichtst bij de vuurlinie. Als er iets ernstigs misgaat, zijn zij potentieel de eerste slachtoffers. De eerste doden vielen in Tsjernobyl en Fukushima onder de werknemers die op de site aan het werk waren tijdens het ongeval … Ook die werknemers was verteld dat hun centrales superveilig waren, zoals dat ook al was gezegd tegen de werknemers van Sellafield of Three Mile Island. 

Natuurlijk is veilig zonder job zitten geen alternatief. Maar het is niet eerlijk dat de werknemers van Doel en Tihange voor een verscheurend dilemma geplaatst zouden worden. Zij hebben recht op een goede en goed gewaardeerde job. Daarom willen we hen en hun vakbonden mee als eersten betrekken bij een omschakeling van de gehele energie-infrastructuur in het algemeen, en van de sites van Doel en Tihange in het bijzonder.

Wat kan dat concreet voor hen betekenen? 

Marc Alexander. De overgang naar een duurzaam energiesysteem zal veel investeringen en veranderingen vragen. Het is namelijk een grootschalige maatschappelijke transitie. Voor de elektriciteitscentrales van Doel en Tihange wil dat daarom nog niet zeggen dat ze gesloten moeten worden. 

Pompen en turbines, alternatoren en transformatoren, nooddieselgeneratoren en back-up batterijen … zijn voorzieningen die in een ander kader volwaardig kunnen worden ingezet voor hernieuwbare energie. Daarnaast moeten deze niet-nucleaire installaties ook gemoderniseerd en aangepast worden, zodat ze flexibel ingeschakeld kunnen worden op het moment dat er onvoldoende wind en zon is. 

En welke toekomst is er voor de werknemers in het nucleaire deel van een kernreactor?

Marc Alexander. Als we de reactoren sluiten, dan betekent dat nog niet dat al deze installaties dicht moeten. De kernreactoren zijn immers hoog bestraalde installaties, die lange tijd moeten uitwerken voor ze afgebroken kunnen worden. Daar blijft personeel voor nodig, zoals voor bewaking, afkoeling …

De ervaren werknemers van Doel en Tihange kunnen ook ingeschakeld worden in andere elektrische installaties in de omgeving. Zo kan hun expertise meegenomen worden in een nieuwe infrastructuur van productie en distributie van elektriciteit, en kunnen arbeidsplaatsen maximaal behouden worden. 

Ook de discussie rond werkbaar werk en arbeidsherverdeling met inkomensbehoud kan arbeidsplaatsen vrijwaren. Denk maar aan de 30-urenweek. Op die manier krijgen de werknemers niet alleen perspectief op een echt duurzame toekomst voor henzelf, maar ook voor hun kinderen. 

Daarom dient een alternatief van reconversie van de site in Doel of Tihange uitgewerkt te worden, waarbij de inbreng van het middenveld onontbeerlijk is. Het gaat dan zeker over de vakbonden en de werknemers zelf, maar ook over alle omwonenden, milieu- en gezondheidsorganisaties, vredesbeweging en overheden.

11 maartbeweging

De 11 maartbeweging is een initiatief van onder andere de Antwerpse afdelingen van Greenpeace en Climaxi, geëngageerde burgers en het Ecokot. Zij gingen daarmee van start op 11 maart 2015, vier jaar na de ramp in Fukushima. Met het motto “Geen Fukushima aan de Stroom” organiseerden ze een Flashmob op de Groenplaats. De 11 maartbeweging ijvert voor drie zaken: de sluiting van de kernreactoren van Doel, 100 % hernieuwbare energie en duurzame jobs, ook voor de werknemers van Doel. www.elfmaartbeweging.be

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van april 2016. Abonnement.