De winstgevende liefdadigheid van Zuckerberg & co

Filantropie is hot. De rijken der aarde voelen zich steeds meer geroepen om grote brokken van hun fortuin te investeren in het goede doel. Ze trekken ten strijde tegen armoede, honger en ziekte. Maar zullen deze witte ridders van de liefdadigheid ons werkelijk naar een betere wereld leiden, of schuilen er achter hun nobele intenties andere doeleinden?

Begin december kondigde Marc Zuckerberg, de hippe CEO in T-shirt die de wereld Facebook schonk, aan dat hij 99% van zijn Facebook-aandelen zal schenken aan het goede doel. Hij heeft maar liefst 42 miljard euro veil om van deze wereld een betere plek te maken. Ook Bill Gates, sinds 2008 voltijds aan het roer van de Bill en Melinda Gates Foundation, liet zich opnieuw van zijn vrijgevige kant zien. Hij komt naar Antwerpen met een investering van 3 miljoen euro voor de ontwikkeling van een nieuw poliovaccin. En onze eigenste Marc Coucke investeert op zijn beurt 75 miljoen euro in kankeronderzoek. 

De gulle gevers oogsten voor hun generositeit flink wat waardering. Alexander De Croo (Open Vld), minister van Ontwikkelingssamenwerking, schreef in De Morgen van 3 december: “We hebben de Zuckerbergs van deze wereld, en bij uitbreiding de private sector, nodig om tegen 2030 de nieuwe ontwikkelingsagenda waar te maken.”

Geen betere wereld dus zonder superrijke ondernemers? Zou dat werkelijk zo zijn? En is de menslievendheid van de Zuckerbergs van deze wereld echt zo onbaatzuchtig?

Creatief kapitalisme

De vrijgevigheid van Zuckerberg en co is best verwarrend. Het gaat immers om mensen met een rotsvast geloof in de markt en een niet geringe afkeer van alles wat enigszins ruikt naar herverdeling of socialisme. Maar wellicht zijn zij zelf het best geplaatst om verheldering te brengen. 

In 2008 hield Bill Gates een opmerkelijke toespraak op het Wereld Economisch Forum, de jaarlijkse hoogmis voor het financiële kruim in het Zwitserse Davos. Hij riep het verzamelde fortuin op om mee aan boord te klimmen van de trein van het “creatieve kapitalisme”.

Volgens Gates zijn er twee grote krachten in de menselijke natuur: het eigenbelang en de zorg voor anderen. Die twee krachten wil hij verenigen in een nieuwe vorm van kapitalisme. Want, zo weet Gates: “Het geniale van het kapitalisme ligt in de mogelijkheid ervan om het eigenbelang een breder belang te laten dienen. Het potentieel van een grote financiële return voor innovatie zet een brede groep getalenteerde mensen ertoe aan om veel verschillende ontdekkingen na te jagen.” 

Het creatieve kapitalisme van Gates heeft een dubbele missie: “Winst maken en het leven verbeteren van diegenen die niet ten volle profiteren van de krachten van de markt. Om het systeem duurzaam te maken, moeten we daar waar we kunnen winst als stimulans gebruiken.” 

De motor van de groeiende liefdadigheidsdrift van miljardairs is dus niets anders dan ordinaire winst. Kapitalisme blijft gewoon kapitalisme, ongeacht het adjectief dat er wordt aan toegevoegd. Ook in het creatief kapitalisme is de mens een wezen dat alleen in beweging is te brengen wanneer er mogelijk heel veel geld te verdienen valt. En ook de creatieve kapitalist is gewoon voortdurend op zoek naar nieuwe markten. “Creatief kapitalisme is een benadering waarbij regeringen, bedrijven en non-profit samenwerken om het bereik van de markt te vergroten, zodat meer mensen winst kunnen maken. Het koppelt zakelijke expertise aan noden in de onderontwikkelde wereld om markten te vinden die er al zijn, maar die nog niet aangeboord werden”, aldus nog Gates.

Schadebeperking 

Opvallend is dat het aantal filantropische miljardairs sinds het uitbreken van de wereldwijde crisis in 2008 aanzienlijk is toegenomen. De bedragen die ze voor hun liefdadigheidsmissies over hebben, zijn tot astronomische hoogtes geklommen.

Die evolutie heeft waarschijnlijk veel te maken met het feit dat de publieke opinie zich door de crisis heel anders is gaan verhouden tot de klasse van superrijken. De financiële en economische puinhopen van de voorbije jaren hebben de wanverhouding tussen de 1% en de 99% pijnlijk duidelijk gemaakt. De vraag naar herverdeling, rechtvaardige fiscaliteit en evenredige bijdragen van de rijken klinkt almaar luider.

De imagoschade die de gefortuneerden hebben opgelopen, is niet gering. Zowel in de VS als in Europa waren prominente rijkaards dan ook snel vragende partij om meer belastingen te mogen betalen, zij het dan tijdelijk. Zo toonden ze de bereidheid om ook flink bij te dragen tot het bezweren van de crisis. 

De plotse opstoot van filantropische bevlogenheid heeft ongetwijfeld ook te maken met de noodzaak om het blazoen wat op te poetsen. Liefdadigheid scoort altijd goed. Dat maakte ook Bill Gates al duidelijk in Davos: “Winst is niet altijd mogelijk wanneer bedrijven de armen proberen te dienen. In die gevallen moet er een andere markt-gebaseerde stimulans zijn. Die stimulans is erkenning. Erkenning verhoogt de reputatie van een bedrijf en spreekt de klanten aan. Bovenal trekt ze goede mensen aan. Zo genereert erkenning een markt-gebaseerde beloning voor goed gedrag.” Of zoals doctor in de sociale wetenschappen Francine Mestrum het ooit stelde: liefdadigheid dient alleen om perverse rijkdom te verantwoorden.

Schaamlapje voor de winsthonger

De filantropie van Zuckerberg en co beoogt hoegenaamd geen grondige wijziging in de heersende machtsverhoudingen. Het is daarentegen de bedoeling om die verhoudingen te bestendigen. Liefdadigheid is het schaamlapje dat de aanhoudende winsthonger verschoont en de gedachte hoog houdt dat superrijke mensen heel erg nodig zijn om de wereld te redden. Wat zouden de armen toch zijn zonder de rijken? De Mexicaanse miljardair en filantroop Carlos Slim verwoordde het zo: “Je moet het fruit weggeven, niet de bomen.”

Een onderzoek in opdracht van de Triodos Foundation vraagt zich dan ook terecht af: “Hoe geloofwaardig is het wanneer een ondernemer woekerwinsten maakt door werknemers en in beginsel collectieve goederen van de aarde uit te buiten om vervolgens een deel van de zo verkregen winst aan bescherming van natuurgebieden of armoedebestrijding terug te geven?”

Ondertussen is de filantropie een booming business geworden. De miljarden mensen die in erbarmelijke omstandigheden moeten overleven, zijn het voorwerp van deze liefdadigheidsindustrie en belichamen de belofte van toekomstige afzetmarkten. In Davos zei Bill Gates over hen: “Er zijn miljarden mensen die de grote uitvindingen van het computertijdperk nodig hebben, en nog veel meer basisbehoeften. Maar ze hebben niet de mogelijkheid om hun noden uit te drukken op een manier die de markten aanbelangt.” De verworpenen der aarde moeten dus voldoende uit de modder worden getrokken om de interesse van de markt op te wekken. Ze moeten consument kunnen worden. 

De filantropie van de superrijken stelt zich dan ook niet tot doel om de armoede uit de wereld te helpen. Opnieuw Bill Gates in Davos: “Als we de vroege decennia van de 21ste eeuw kunnen spenderen aan het zoeken van benaderingen die tegemoet komen aan de noden van de armen op een manier die winst en erkenning genereert voor bedrijven, dan hebben we een duurzame manier gevonden om de armoede in de wereld te verminderen.” Armoede moet niet verdwijnen, maar verminderd worden. Het leed moet alleen verzacht worden, voldoende om de markt ter wille te zijn.

Op die manier sluit de filantropie naadloos aan bij de klassieke ontwikkelingssamenwerking, die in ruim een halve eeuw niet heeft kunnen voorkomen dat de armoede wereldwijd alleen maar toeneemt. Doorheen de voorbije decennia verschoof ook daar de aandacht van “het uitroeien van armoede” naar “het verminderen van armoede”. Francine Mestrum schrijft daarover: “Nooit heb ik begrepen hoe een dergelijk doel moreel te verantwoorden valt. In een wereld waarin meer dan één miljard mensen extreem arm zijn en honger lijden en waarin één miljoen mensen samen tienduizenden miljarden dollars bezitten, beweert men 25 jaar nodig te hebben om de helft van de ergste ellende uit te roeien en de andere helft te laten voor wat ze is.”

De filantropie is in hetzelfde bedje ziek als het falende ontwikkelingsbeleid, omdat ze alleen aan symptoombestrijding doet en de eigenlijke kwaal buiten beschouwing laat. Doctor David McCoy, onderzoeker aan University College London, zegt dan ook: “Een beroep doen op de megarijken om wat meer liefdadigheid aan de dag te leggen, is geen oplossing voor de wereldwijde gezondheidsproblemen. We hebben een systeem nodig dat niet zoveel miljardairs voortbrengt. Zolang we daar niet voor zorgen, is dit soort filantropie ofwel een afleiding ofwel een potentieel gevaar voor de nood aan een systeemverandering in de politieke economie.”  

Beter dan de overheid

Zuckerberg en co steken niet onder stoelen of banken dat ze koele minnaars zijn van de overheid. Meer dan eens lieten ze fijntjes verstaan dat overheden er niets van bakken. In Davos gaf Bill Gates duidelijk aan welke rol er in het creatieve kapitalisme voor de overheden is weggelegd: “De beste manier voor de overheid om hefbomen te voorzien, is een beleid uitzetten en fondsen ter beschikking stellen om marktimpulsen te creëren voor zakenactiviteiten die het leven van de armen verbeteren.”

De rijke weldoeners worden wereldwijd op hun wenken bediend. Allereerst zorgen overheden voor tal van achterpoortjes waarlangs de grote fortuinen kunnen ontsnappen aan de fiscus. Op die manier kunnen ondernemers hun weg maken naar de Forbes-lijstjes van rijkste mensen op de planeet. 

Overheden maken ook mogelijk dat grote fortuinen ondergebracht kunnen worden in fondsen en stichtingen voor het goede doel. Zo ontsnapt het geld ook aan belastingen en kan het geïnvesteerd worden in de winstgevende liefdadigheidsindustrie.

En overheden juichen de opmars van de filantropen enthousiast toe. Ze maken de verdere afbraak van de verzorgingsstaat mogelijk. De gaten in het overheidsbeleid worden zo goed en zo kwaad mogelijk dicht gepleisterd met gulle giften. 

Zo werd in Vlaanderen in 2013 door toenmalig minister van Armoedebestrijding Ingrid Lieten (sp.a) een kinderarmoedefonds opgericht. Dat moest gefinancierd worden met giften van particulieren en bedrijven. Vandaag wil Alexander De Croo bij de Belgische Investeringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden een fonds oprichten dat openstaat voor Belgische private bedrijven. Ook minister van Cultuur Sven Gatz (Open Vld) doet een oproep aan ondernemers om rijkelijk te doneren voor cultuur.

Het geeft Zuckerberg en co precies wat ze willen: macht en invloed. De Bill en Melinda Gates Foundation bezit hele universitaire afdelingen, is de belangrijkste speler in wereldwijde samenwerkingsverbanden op het vlak van gezondheid en is een van de grootste donoren aan de Wereldgezondheidsorganisatie. Bill Gates is zo in staat om in zijn eentje het denken over gezondheidszorg aan te sturen en de rol van overheden op zich te nemen.

Dat is hoegenaamd niet zonder risico. Gates kocht bijvoorbeeld voor 23 miljoen dollar aandelen in Monsanto, de grootste producent van genetisch gemanipuleerde zaden ter wereld. Hij stapte ook in een project van 10 miljoen dollar met agrogigant Cargill. Hij doet dat omdat het zijn persoonlijke overtuiging is dat deze bedrijven een zegen zijn voor de hongerende derde wereld. Niets is minder waar, maar Gates betaalt de benzine en beslist dus waar de auto naartoe rijdt. En daarvoor hoeft hij bij hoegenaamd niemand verantwoording af te leggen.

Zuckerberg en co brengen ons terug naar de negentiende eeuw, een tijdperk waarin de armen en hongerigen volledig overgeleverd waren aan de grillen van gefortuneerde weldoeners. De Ierse schrijver Oscar Wilde wist toen al precies te formuleren waarom dat een uitzichtloze situatie is: “Ze wijden zich ernstig en zeer sentimenteel aan de taak om het kwaad dat ze zien in armoede te verhelpen, maar hun remedies genezen de ziekte niet: ze verlengen haar eerder. Het juiste doel is de samenleving zo te hervormen dat armoede onmogelijk wordt.”

Dit artikel komt uit het maandblad Solidair van februari 2016. Abonnement.