N-VA en CD&V schoonmoeders bij Congolese verkiezingen?

De presidentsverkiezingen van eind dit jaar in Congo drijven de spanningen in het land op. De Belgische regeringspartijen CD&V en N-VA gooien nog wat olie op het vuur, zo blijkt uit resoluties die ze in het Parlement indienden. Wat willen ze daarmee bereiken?

Talrijke observatoren zeggen dat Congo een tumultueus jaar tegemoet gaat. Vóór 20 december, de einddatum van het mandaat van president Kabila, moeten er presidentsverkiezingen plaatsvinden. De oppositie gaat ervan uit president Kabila aan de macht wil blijven en dat hij daarom ofwel een grondwetswijziging wil doorvoeren, ofwel de verkiezingen met allerlei manoeuvres wil uitstellen. De aanhang van president Kabila zegt dan weer dat het ver van evident is om de verkiezingen voor die datum georganiseerd te krijgen: er zijn problemen met de financiering, met het opmaken van kiezerslijsten, het ontbreekt aan vertrouwen om de resultaten van de verkiezingen te aanvaarden, enzovoorts. Kortom, tussen het Kabilakamp en de oppositie is er een enorm wantrouwen en onbegrip. Het verkiezingsjaar dreigt dus zeer rumoerig te verlopen.

CD&V en N-VA actief in Congolese verkiezingen

In deze context dienen CD&V en de N-VA bij het federaal Parlement resoluties in over de houding van België tegenover Congo. (1) Peter Luyckx, de Afrikaspecialist van de N-VA vat zijn resolutie zelf als volgt samen: “De Kabiladynastie lijkt niet bereid om de macht onvoorwaardelijk af te staan. Met de financiële en diplomatieke hefbomen die wij ter beschikking hebben, moeten de federale volksvertegenwoordigers aan de Congolese overheid duidelijk maken dat er over de verkiezingsagenda, het aftreden van de president en het eerlijke verloop van de verkiezingen niet onderhandeld kan worden.” (2) Els Van Hoof en Sarah Claerhout (beiden CD&V) sluiten zich hierbij aan en pleiten in hun resolutie “indien nodig op Europees en internationaal niveau voor concrete acties, zoals gerichte sancties (inreisverboden, bevriezen banktegoeden)” en ook voor een driemaandelijkse briefing door de Belgische ambassadeur in Congo in het Belgisch Parlement. Het lijkt wel of CD&V terug wil naar de jaren 1950 toen Congo nog via een gouverneur-generaal vanuit Brussel werd bestuurd.

Balans Kabila

Natuurlijk kan je je niet vereenzelvigen met het Kabilaregime. Kabila overleeft dankzij soms verregaande compromissen met zowel multinationals als buitenlandse regeringen. Hij slaagt er niet in echt komaf te maken met de corruptie die hij zelf nochtans als een belangrijk probleem omschrijft. Vooral betrekt zijn regering de bevolking veel te weinig bij wat Kabila zelf de “révolution de la modernité” noemt. De echte actoren van deze revolutie zijn veeleer de investeerders en de Congolese elite. En vele internationale mensenrechtenorganisaties verwijten de regering een repressief beleid.

Maar Congo is nu al sinds 1998 haast onafgebroken het doelwit van één of andere vorm van buitenlandse agressie en destabilisatie. Dat gaat van open oorlog tot heimelijke steun aan zogenaamd Congolese milities die op grote schaal terreur zaaien. En tot 1997 kende het land 36 jaar lang een neokoloniale Mobutudictatuur met een volslagen wanbeleid. De Wereldbank omschreef het toenmalige Zaïre als “een land dat net 20 jaar oorlog achter de rug heeft”. In dit land, zo groot als het hele Europese continent, een stevig democratisch staatsapparaat opbouwen is dan ook een enorme uitdaging.

Ondanks zijn zwakke kanten en de enorme problemen, heeft Kabila wel de verdienste dat hij het land heeft samengehouden. Terwijl landen als Soedan en Joegoslavië door gelijkaardige destabilisatie en oorlog uiteengereten werden.
Ook economisch zijn er weliswaar bescheiden, maar toch betekenisvolle resultaten. Sinds 1973 kromp de Congolese economie jaar na jaar tot ze in 1997 bijna onbestaand was. Ondanks de oorlog is die trend gekeerd en sinds 2001 wordt het bnp (de som van alle in het land geproduceerde rijkdom) elk jaar iets groter. De voorbije vijf jaar groeide het bnp zelfs met 7%, dat is meer dan het gemiddelde op het Afrikaanse continent. Terwijl de infrastructuur onder het Mobuturegime sinds de jaren 1970 stelselmatig aftakelde, wordt die nu zeer geleidelijk aan weer opgebouwd. Te traag voor de Congolese bevolking, maar feit is dat je nu bijvoorbeeld in 72 uur van Lubumbashi naar Bukavu (1.350 km) kunt reizen, wat vroeger een tocht van weken was. Of dat je de trein kunt nemen van Kinshasa naar de havenstad Matadi.

Ook de gezondheidszorg kende een bescheiden vooruitgang: volgens de VN-kinderorganisatie UNICEF daalde de perinatale mortaliteit tussen 2007 en 2014 met 30%: van 148 per 1.000 geboortes in 2007 naar 104 in 2014. De mortaliteit bij jonge moeders daalde met 35%: van 1.289 per 100.000 bevallingen in 2007 naar 846 in 2014.

Wat wil Kabila zelf?

Kabila zelf heeft nooit gezegd dat hij na 2016 president wil blijven. Maar in Kinshasa gonst het van geruchten en wordt er druk gespeculeerd, mede door uitspraken van sommige leden van het Kabila-kamp. Dat drijft de spanning op, zowel binnen de meerderheid, waar sommigen zichzelf maar al te graag tot opvolger van Kabila zouden kronen, als bij de oppositie. Alles draait rond de vraag: wat gaat Kabila doen als puntje bij paaltje komt. De presidentiële meerderheid wil de macht behouden en de huidige politiek voortzetten, wat haar democratische recht is. Maar vermits die meerderheid (met meer dan 100 partijen!) is aaneengesmeed rond de figuur en “de morele autoriteit” van Kabila, is er een probleem. Die meerderheid zou immers wel eens uiteen kunnen vallen als Kabila een jaar voor de verkiezingen, te midden van grote onzekerheid of de verkiezingen wel kunnen doorgaan, zou verklaren dat hij een uittredend president is. En het land zou onbestuurbaar kunnen worden. Je mag er dus donder op zeggen dat de presidentiele meerderheid haar kandidaat pas zal bekendmaken op de dag dat de kandidaturen bij de verkiezingscommissie moeten worden ingediend.

Partij van Kabila krijgt nieuwe dinamiek

In mei vorig jaar is de 54-jarige Henri Mova Sakanyi aangesteld tot secretaris-generaal van de PPRD, de belangrijkste presidentiele partij. Sakanyi is een uitmuntend intellectueel, auteur van talrijke publicaties. Hij was een gekend mensenrechtenactivist onder de Mobutudictatuur en is vanaf het eerste uur een overtuigd aanhanger van Laurent Désiré Kabila. Gedurende 7 jaar was hij ambassadeur in Brussel en bij de Europese Unie, een zeer moeilijke en strategische positie binnen de Congolese diplomatie. Sinds hij aan het hoofd staat van de PPRD, organiseert die talrijke massameetings, rekruteert ze vele nieuwe leden en geeft ze te kennen de mensen te willen vormen in de geest van Lumumba en Laurent Désiré Kabila. De toekomst zal uitwijzen of deze verandering nog op tijd komt en of ze voldoende diepgang krijgt om de oriëntatie en de eenheid in het Kabilakamp te versterken.

Dialoog of geen dialoog?

Op 28 november 2015 lanceerde Kabila, na maanden van informele en formele onderhandelingen met de oppositie en representatieve groepen, een oproep tot nationale dialoog om de belangrijkste problemen rond het verloop en de organisatie van de verkiezingen te bespreken en een consensus te zoeken. De meeste oppositiepartijen noemden de oproep meteen een valstrik en een middel om de verkiezingen uit te stellen en langer aan de macht te blijven. De Congolese Katholieke Kerk, met kardinaal Monsengwo als uitgesproken politiek tegenstander van Kabila, nam het voortouw van het protest en stelde een heus mobilisatieplan voor. De mobilisatie zou een hoogtepunt krijgen op 16 februari 2016, op de 24ste verjaardag van de Mars pacifique des chrétiens tegen de Mobutudictatuur van 16 februari 1992. Onder de titel Stop met het bloed van de Congolezen te vergieten publiceerden de katholieke bisschoppen vlak voor Kabila’s oproep tot dialoog een verklaring. Ze zeiden zich ongerust te maken over die geplande dialoog en citeerden een zin uit de grondwet die door de oppositie een jaar geleden werd gebruikt om op te roepen het parlement te bestormen. “Elke Congolees heeft de plicht om elk individu of groep van individuen die de macht met geweld wil grijpen of die de macht hanteert in tegenstelling met de bepalingen van deze grondwet te verslaan.” De oppositie sloot zich onmiddellijk bij de kerkelijke oproep aan.

Deel van oppositie voor dialoog

President Kabila reageerde hier vrij ferm op in een redevoering voor Kamer en Senaat: “Ik zal niet toelaten dat de inspanningen die wij de voorbije jaren samen hebben opgebracht, in gevaar worden gebracht, onder welk voorwendsel ook, door mensen die te kwader trouw doelbewust ervoor kiezen om zich vast te pinnen op negatieve standpunten en die de dialoog afwijzen, de deur openzetten voor samenzweringen tegen de Republiek en ons volk bloed en zweet beloven. Het ene noch het andere zal er komen.” Hij kreeg de volle steun van de PALU, de partij van Antoine Gizenga, in 1960 vicepremier onder Lumumba, lumumbist en lid van de huidige regeringscoalitie. En ook vijf belangrijke oppositiefiguren vormden een front, met onder anderen de voormalige vicepresidenten Ruberwa en Zahidi Ngoma. Zij vinden de dialoog belangrijk en pleiten voor een overgangsregering die de verkiezingen moet voorbereiden.

Paus Franciscus, Ban Ki Moon, mevrouw Zuma …

Verder drongen belangrijke internationale autoriteiten ook al aan om de dialoog zo spoedig mogelijk te organiseren. Paus Franciscus deed dat tijdens zijn kersttoespraak en VN-secretaris-generaal, Ban Ki Moon deed dat in zijn rapport voor de Veiligheidsraad van 24 december. Mevrouw Zuma, de voorzitter van de Commissie van de Afrikaanse Unie, verklaart in een persbericht van 16 januari dat ze de dialoog ondersteunt als “de enige manier om de talrijke uitdagingen waar het land mee geconfronteerd wordt, aan te gaan en de nationale eenheid en cohesie te versterken”.

Monseigneur Nicolas Djomo, de voorzitter van de bisschoppenconferentie van Congo schreef op 5 januari een brief aan zijn bisschoppen waarin hij de mars van 16 februari afgelast: “De Heilige Stoel heeft ons sterk aangeraden alle initiatieven op te schorten die voor politieke doeleinden kunnen worden gemanipuleerd.” En ook Tshisekedi, de voorzitter van de UDPS, één van de belangrijkste oppositiepartijen, kondigde vanuit Brussel aan dat hij zou terugkeren naar Congo om er deel te nemen aan de dialoog, zij het onder voorwaarden. Hij eist namelijk dat de dialoog onder internationale voogdij wordt georganiseerd. Tshisekedi haalde bij de presidentsverkiezingen van 2011 volgens de officiële resultaten 32% van de stemmen, dat is het meeste op Kabila na, die 48% behaalde.

Radicale oppositie wijst dialoog af

De radicale oppositie verenigde zich in een “front citoyen 2016”. In september vorig jaar sloten 7 partijen die eerder deel uitmaakten van de meerderheid en deelnamen aan de regering zich uiteindelijk aan bij deze radicale oppositie. Ze eisen de publicatie van een verkiezingskalender voor 31 januari en de start van het opstellen van de kieslijsten op 10 februari. Ze gaan ervan uit dat de overheid die eisen als onrealistisch zal bestempelen en kondigen daarom al aan dat ze op 16 februari wel betogen. De komende weken zullen duidelijk maken of deze radicale oppositie zonder de openlijke steun van de kerk in staat is om haar agenda te realiseren.

CD&V en N-VA: geen woord over Westerse multinationals in Congo

Hoe dan ook heeft alleen de Congolese bevolking het laatste woord en zijn het niet het Belgisch Parlement of de VS-regering die de wet stellen in Congo. We wezen in een vorig artikel al op de hypocrisie en de demagogie van de campagne van Westerse media en regeringen tegen de “Afrikaanse presidenten voor het leven”. In buurland Rwanda zijn de zaken zeer duidelijk. Daar werd de grondwet daadwerkelijk veranderd en werd er bij referendum beslist dat Kagame tot 2034 aan de macht kan blijven. Bovendien bevestigde Kagame in zijn nieuwjaarstoespraak dat hij zich in 2017 opnieuw kandidaat stelt voor het presidentschap. Maar Kagame is een belangrijk bondgenoot van de VS en dus leverde dat, in tegenstelling met Congo en Burundi, alleen een beetje gemompel op in Washington en in de Europese hoofdsteden. Over Rwanda werden er geen resoluties ingediend bij het Belgisch Parlement.

Wie gelooft dat Washington, Brussel en andere Europese hoofdsteden zich druk maken voor de democratie en de rechten van de Congolese bevolking, is wel erg naïef. In de N-VA en CD&V-resoluties en de verklaringen in de Westerse regeringen lees je bijvoorbeeld geen enkele vraag naar controle op het gedrag van de Westerse multinationals in Congo. Toen Kabila in 2010 enkele voor Congo zeer nadelige contracten met grote mijnbedrijven wilde herzien en First Quantum, een belangrijk Canadees bedrijf, het land uitstuurde, reageerde de internationale pers verontwaardigd en diste ze vage verhalen op over de persoonlijke verrijking van Kabila.

17 miljard winst uit Congo in zes jaar

Maar Stefaan Marysse, professor Economie aan de Universiteit Antwerpen en allesbehalve een aanhanger van Kabila, berekende vorig jaar dat de mijnbedrijven tussen 2013 en 2019 niet minder dan 17,1 miljard dollar winst uit het land zullen wegslepen. “Het gaat niet alleen over het wegvloeien van kapitaal door fraude en corruptie van de staat, maar ook over een wettelijke aderlating veroorzaakt door de economische logica van de multinationals.” Marysse suggereert nu dat de Congolese regering hulp moet krijgen voor “een herziening van een aantal contracten die verder gaan dan de herziening van 2010”. (1)

Met hun resoluties zitten CD&V en N-VA op dezelfde golflengte als de VS en andere Europese regeringen. Sinds begin 2014 al waarschuwt de Amerikaanse regering Kabila met de regelmaat van een klok “de grondwet te respecteren” en dus einde 2016 af te treden, zo niet … Het is inderdaad duidelijk dat het Westen Kabila al een tijdje beu is en uitkijkt naar 2016. Gauthier De Villers, zowat de ouderdomsdeken van de Belgische academische Congo-experts, verweet Kabila in 2009 al dat hij de internationale gemeenschap (lees het Westen) tussen 2001 en 2006 gemanipuleerd zou hebben. Na 2006 zou hij zich dan hebben willen los maken van het Westen door een beroep te doen op investeringen en financiële steun van China en andere groeilanden uit het Zuiden. In 2013 voegde De Villers daaraan toe: “In naam van de soevereiniteit verzet de DRC zich tegen het proces van ‘verwesterlijking’ van de wereld door middel van een staatshervorming volgens het model waar de Verenigde Naties naar verwijzen.” (2) Het mag een raadsel zijn hoe landen als Rusland, China, de BRICS en vele andere leden van de VN achter een staatsmodel zouden staan dat tot de “verwesterlijking van de wereld” zou moeten leiden. En die zogenaamde verwesterlijking heeft in Afghanistan, Irak, Libië, Syrië en elders in ieder geval meer chaos en onheil veroorzaakt dan vooruitgang. Maar De Villers geeft wel duidelijk aan wat bon ton is bij een groot deel van de Westerse en dus ook Belgische beleids- en opiniemakers over Congo.

(1) »Croissance cloisonnée : note sur l’extraversion économique en RDC », dans Conjonctures Congolaises 2014, page 35.

(2) « La ‘communauté internationale’ dans l’impasse ? Perspectives critiques », dans Conjonctures Congolaises 2012, page 293.