8 vragen en antwoorden over het gevreesde vrijhandelsverdrag TTIP tussen EU en VS

Het vrijhandelsverdrag TTIP waarover Europa en de VS momenteel debatteren, zou – indien het werkelijkheid wordt – wel eens heel nare gevolgen kunnen hebben voor onze democratie en levenskwaliteit. Geen wonder dat al anderhalf miljoen Europeanen een oproep tegen het verdrag ondertekenden. De komende dagen gaan in Brussel verschillende acties door. Solidair realiseerde een verhelderend achtergronddossier.

1. Waarover gaat zo’n handelsakkoord?
2. Waarom trekken handelsakkoorden de normen niet naar boven?
3. Zijn er concrete voorbeelden van mogelijke risico’s?
4. Zal het TTIP meer jobs en groei creëren?
5. Maar de Europese Unie is Mexico toch niet?
6. Wat is er mis met zo’n reglementeringscommissie?
7. Als dit TTIP zo ondemocratisch en antisociaal is, waarom wil de EU het dan absoluut?
8. Valt er iets aan te doen?

1 Waarover gaat zo’n handelsakkoord?

Officieel dient een vrijhandelsakkoord om handel tussen landen te vergemakkelijken. In zo’n akkoord engageert een land er zich dus toe om zijn interne wetten en regelgeving aan te passen, en zo de handel met een of meerdere landen vlotter te laten verlopen. Het kan dan bijvoorbeeld gaan om het afschaffen van douanetarieven of invoerbelasting. Zo kunnen goederen gemakkelijker van het ene land naar het andere geëxporteerd worden.

Maar het kan ook gaan om andere bepalingen, zoals productnormen. In de Europese Unie moeten producten aan bepaalde kwaliteits- en veiligheidsnormen voldoen. Als die normen bijvoorbeeld in de Verenigde Staten lager liggen, dan zorgen de EU-normen ervoor dat Amerikaanse producenten hun producten moeilijker kunnen uitvoeren naar de EU.

Een goed voorbeeld daarvan zijn de zogenaamde chloorkippen. In de VS mogen kippen na het slachten gewassen worden in een chemisch bad met daarin vier stoffen die geproduceerd worden op basis van chloor. Via deze methode kunnen kippen onder meer langer worden bewaard en stijgen de winsten van de voedingsindustrie. In de Europese Unie wordt deze methode niet aanvaard, omdat de chemische stoffen in het vlees van de kip terechtkomen en kanker kunnen veroorzaken. Tijdens handelsonderhandelingen wordt dan besproken of de EU haar verbod op dit soort chloorkippen niet zou opheffen. Met andere woorden: de VS vraagt in het belang van “zijn” voedingsmultinationals of de EU niet beter de belangen van multinationals voorrang zou geven op de volksgezondheid. In ruil kan de EU dan minder strenge regels vragen inzake bijvoorbeeld de banksector, die in de VS strenger gereglementeerd is dan in Europa. Het motto wordt dan: help jij mijn multinationals, dan help ik jouw banken.

2 Waarom trekken handelsakkoorden de normen niet naar boven?

In de praktijk staan zowel de Europese als de Amerikaanse onderhandelaars vooral ten dienste van “hun” multinationals.

Een voorbeeld. 520 van de 560 lobbyisten met wie de Europese ambtenaren die belast zijn met handel rond de tafel zaten om de onderhandelingen over het TTIP voor te bereiden, waren lobbyisten van de zakenwereld. Dat is 92% van alle ontmoetingen. Slechts 26 keer (4%!) werden ook democratische, sociale, consumenten- of milieuverenigingen gehoord.

Het is duidelijk dat de belangen van de multinationale lobby’s tegenstrijdig zijn met die van de meerderheid van de bevolking. Om zoveel mogelijk winst te maken zal een multinational uit bijvoorbeeld de kledingsector graag lage lonen hebben, en zal een multinational uit de farmaceutische sector graag de prijs van geneesmiddelen hoog houden. De meerderheid van de bevolking heeft exact het tegenovergestelde belang, maar een vrijhandelsakkoord dat bijna helemaal door dat soort lobby’s geschreven wordt, zal daar geen aandacht aan besteden.

Maar zelfs los van de lobby’s, staat het concept vrijhandel hier rechtstreeks in dienst van de multinationals. Bedoeling is immers niet enkel handel en investeringen zo makkelijk mogelijk te maken – indien nodig tegen regels die de volksgezondheid beschermen in – maar ook zoveel mogelijk kansen te scheppen voor investeringen. Hoe meer domeinen waar een multinational in kan investeren, hoe meer kansen om winst te maken. Dat wil zeggen dat ook de privatisering van openbare diensten en delen van de gezondheidszorg overwogen wordt. Vakbondsfederaties van openbare diensten vrezen dat het TTIP rechtstreeks en onrechtstreeks een privatiseringsbeweging in de openbare diensten met zich mee zal brengen.

3 Zijn er concrete voorbeelden van mogelijke risico’s?

Eén belangrijk risico is de aanval op het Europese voorzorgsbeginsel. Dat gaat ervan uit dat men geen producten op de markt toelaat tenzij men zeker is dat die producten absoluut veilig zijn voor de volksgezondheid. Dit principe werd in het verleden toegepast om bijvoorbeeld met chloor behandeld vlees of genetisch gemanipuleerde organismen van de Europese markt te weren.

In de VS is zo’n principe ongekend. Een bedrijf kan wel vervolgd worden indien achteraf blijkt dat een voedingsmiddel schadelijk was voor de gezondheid. Maar dan is de schade al berokkend. De TTIP-onderhandelingen trekken in naam van de “handel” nu dit voorzorgsbeginsel in twijfel, onder meer inzake pesticiden en hormonen.

Gezondheidsorganisaties vrezen ook voor duurdere geneesmiddelen door striktere intellectuele eigendomsrechten die het akkoord zou kunnen opleggen. Milieuorganisaties wijzen erop dat het TTIP ook de deur kan open zetten voor milieuonvriendelijke en gevaarlijke praktijken als de ontginning van schaliegas via “fracking”. Ook binnen het Europees Parlement leeft de bezorgdheid dat de beschikkingen inzake data-uitwisseling tussen de VS en de Europese landen de Europese privacywetgevingen ondermijnen.

4 Zal het TTIP meer jobs en groei creëren?

Dat is pure propaganda. Zelfs in het “ambitieuze scenario” dat de Europese Commissie naar voren schuift, zou het gaan om een eenmalige groeiprojectie van slechts 0,5% over een periode van tien jaar. Verscheidene onafhankelijke studies zoals het Capaldo Report van de Amerikaanse Tufts University, en het rapport van de Oostenrijkse Foundation for Development Research (ÖFSE) halen de winstprojecties van de studiebureaus die in opdracht van de Europese Commissie uitgevoerd werden, volledig onderuit. Deze studies trekken ook de onafhankelijkheid van deze studiebureaus in twijfel en spreken over drastische economische en sociale verliezen.

Eerdere ervaringen met bijvoorbeeld het vrijhandelsakkoord tussen de VS en Zuid-Korea (KORUS) en het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsakkoord (NAFTA) bevestigen deze risico’s. Het Economic Policy Institute berekende bijvoorbeeld in 2013 dat KORUS de VS 40.000 jobs gekost zou hebben. De Mexicaanse landbouw leed volgens lokale organisaties dan weer sterk onder het NAFTA. De verspreiding van zogenaamde maquiladora’s, fabrieken die in Mexico bijna belastingvrij ruwe grondstoffen importeren en deze goedkoop verwerken, toont aan dat als er al jobs gecreëerd werden, de kwaliteit ervan ondermaats was. De lonen zijn er laag, de werkomstandigheden slecht en vrouwelijke werknemers worden er geslagen, verkracht en zelfs vermoord.

5 Maar de Europese Unie is Mexico toch niet?

Dat klopt, maar ook in Europa komt de kwaliteit van de arbeidsnormen onder vuur te liggen. Het TTIP zou immers ook graag de arbeidswetgevingen tussen de EU en de VS “harmoniseren”. De Belgische Coalitie voor Waardig Werk, gesteund door vakbonden ACV, ABVV en ACLVB, onderlijnde vorig jaar dat het onaanvaardbaar is dat, onder het mom van een harmonisatie van de arbeidsnormen tussen VS en EU, onze sociale arbeidsrechten in een neerwaartse spiraal terechtkomen.

De Coalitie kantte zich in het bijzonder tegen de toekomstige doorlichting van wetten door een “reglementeringscommissie”. Die commissie zou alle wetten aftoetsen aan hun impact op het vrije verkeer van goederen en diensten. Meer dan 170 andere organisaties en bewegingen lieten ook al hun afkeuring blijken en stuurden een protestbrief naar de bevoegde onderhandelaars.

6 Wat is er mis met zo’n reglementeringscommissie?

Die commissie is een van de twee meest ondemocratische “vernieuwingen” die worden voorgesteld in het TTIP. Officieel zou deze “regelgevende samenwerkingsraad” de verschillen tussen wetten en regulering in de VS en de EU moeten aanpakken. Daarom zou deze – niet verkozen – raad de macht krijgen om wetten af te blokken of af te zwakken die tot doel hebben de bedrijfs- of financiële wereld te reguleren, nog voor de parlementen of de burgers het voorstel te zien krijgen. Met andere woorden, telkens er een regel over voedselveiligheid, milieubescherming of consumentenrechten wordt voorgesteld, zou het bedrijfsleven eerst mogen zeggen wat het ervan denkt. De raad zou ook zelf beleidsvoorstellen kunnen doen. Deze raad zou dus een nieuw, ondemocratisch, beslissingsniveau zijn. Het komt er eigenlijk op neer dat grote bedrijven zouden mogen meeschrijven aan wetten.

Anderzijds, wil men zogenaamde investeerder-staatarbitrage (ISDS) invoeren. Deze ISDS zouden transnationale bedrijven het recht en de mogelijkheid geven om zware financiële compensaties te eisen als landen maatregelen nemen die de bedrijfsbelangen schaden.

Wat kan zo’n maatregel zijn? Waarschuwingen op de verpakking van rookwaren plaatsen, bijvoorbeeld. Die kunnen door een investeerder beschouwd worden als een maatregel die zijn inkomsten vermindert. Op basis van een vrijhandelsakkoord tussen Uruguay en Zwitserland, eiste sigarettenfabrikant Philip Morris eerder al miljoenen van Uruguay omdat het land afschrikwekkende foto’s op sigarettenpakjes zette. Australië werd dan weer door Philip Morris vervolgd omdat het merkspecifieke logo's op sigarettenpakjes wil verbieden.

Ander voorbeeld. Het Zweedse energiebedrijf Vattenfall eiste onlangs ongeveer 4 miljard euro van de Duitse federale staat omdat die na de kernramp in Fukushima besliste af te stappen van kernenergie. Een paar jaar eerder eiste Vattenfall ook al 1,4 miljard euro van Duitsland als compensatie toen het land zijn milieuwetgeving verscherpte.

De Franse multinational Veolia daagde Egypte voor de rechtbank omdat dat land een minimumloon wilde invoeren. Zo’n minimumloon zou het bedrijf immers geld kosten…

Met andere woorden, het TTIP wil alle macht van de bevolking en van de democratische instellingen overhevelen naar multinationals en achterkamertjes.

7 Als dit TTIP zo ondemocratisch en antisociaal is, waarom wil de EU het dan absoluut?

Daar zijn twee redenen voor. Enerzijds is zo’n akkoord natuurlijk een godsgeschenk voor multinationals, investeerders en bankiers, en zij zijn degenen die in de EU aan de touwtjes trekken om sociale en ecologische bescherming af te bouwen.

Anderzijds, is het de bedoeling om een “economische NAVO” te creëren. Door het militaire samenwerkingsverband van de NAVO kunnen westerse landen tussenbeide komen van Afghanistan tot Libië en andere landen afdreigen. Het TTIP moet aan deze militaire druk, een grote economische druk toevoegen. Niet alle landen willen zich immers onvoorwaardelijk openstellen voor westerse multinationals.

De onderhandelingen rond het TTIP willen op termijn een eengemaakte markt tot stand brengen, voorlopig de grootste ter wereld. Politici en bedrijfsleiders stellen expliciet dat het hun bedoeling is om binnen deze “eengemaakte markt” regels vast te leggen, die ze later ook aan de rest van de wereld willen opleggen. 

Het is de bedoeling de “vrijhandelsregels” op te leggen aan ieder land dat bijvoorbeeld zijn landbouwsector wil ontwikkelen of zijn openbare diensten wil beschermen.

Het TTIP is dus ook een regelrechte aanslag op de ontwikkeling en de soevereiniteit van de ontwikkelingslanden, die tot in het oneindige de economische overheersing van het Westen zullen moeten verdragen.

8 Valt er iets aan te doen?

De EU voert de onderhandelingen over het TTIP in het grootste geheim. Ze weet waarom: in het verleden werden soortgelijke verdragen reeds afgekeurd na druk van sociale mobilisaties.

Het zogenaamde Multilaterale Investeringsakkoord (MIA) dat investeerders alle rechten gaf, werd in 1998 begraven na massale mobilisaties. In 2012 verwierp het Europees Parlement het ACTA-verdrag. Officieel wilde het verdrag auteursrechten beter beschermen. In de praktijk zou het leiden tot duurdere geneesmiddelen en het opheffen van privacy op internet.

De PVDA gaat in het federaal parlement een resolutie indienen die aan de Belgische regering vraagt de TTIP-onderhandelingen onmiddellijk te doen stopzetten. Het TTIP zal normaal gezien door alle nationale parlementen, ook het Belgische, moeten worden goedgekeurd. Het is duidelijk dat de Belgische meerderheidspartijen zich voorlopig niet tegen het TTIP verzetten.

Enkel de mobilisatie van honderden verenigingen, vakbonden en initiatieven als D19-20, No Transat, of Stop TTIP kan hen er toe aanzetten dit wel te doen.